Graduation | Cristian Mungiu | 2016

Graduation

Cristian Mungiu

۱
پدر در سکانس پایانی فیلم، در جشن فارغ التحصیلی دخترش، الیزا، شرکت می کند.  الیزا از پدرش می خواهد تا در کنار سایر
همکلاسی هایش از آنها عکسی یادگاری بگیرد. آنچه اکنون ما می بینیم - به عنوان نمای پایانی فیلم - چهره ی دختران و پسرانی است که روبه روی دوربین پدر الیزا ایستاده اند و در حالی که نور آفتاب چهره ی آنها را روشن کرده است، لبخند می زنند. درخواست الیزا از پدر برای ثبت این لحظه - که خود در مرکز آن ایستاده است - در حکم وادار کردن اوست به دیدن آنچه که درحال رخ دادن است: وادار کردن او به دیدن نسل دیگری که قرار است خودشان راه خودشان را انتخاب کنند (image 1).


Screen Shot 2017-06-14 at 10.44.23 AM.png
Image 1

Image !1
مسیری که پدر از ابتدای فیلم (image !1) - صبح شوم روز تجاوز که با شکسته شدن شیشه ی خانه به دست ناشناسی آغاز می شود -  تا این لحظه ی پایانی عکس گرفتن از پسران و دختران جوان در روز فارغ التحصیلی شان طی می کند، مسیر واگذاری، ترک و یا تخریب اجباری آن جایگاه نمادینی ست که سال ها با تکیه بر آن پیش رفته است و زندگی خود و اطرافیانشان را شکل داده است و امروز مشخص می شود که ممکن است تا چه حد کرده های او برخلاف میل اطرافیانش بوده است. وادار شدن او به عکس گرفتن ، به خیره شدن به واقعیت پیش رو - به تصویر روشن و شفاف و آفتاب خورده ی چهره های با طراوت دانش آموزان، که در تضاد است با آنچه تا به حال دیده بودیم که در نماهای بسته ی و در فضاهای محدود و تیره می گذشت (image 2)- دستاورد الیزاست.  او برای دست یافتن به این لحظه، به وادار کردن پدر به دیدن از طریق چشم او (و رسانه ی او، تلفن همراهش) توانسته است برکلیت یکپارچه ی جایگاه نمادین پدر شکاف وارد کند و البته در این میان هزینه هم داده است: به او تجاوز شده اما توانسته با زخم آن کنار بیاید (مادرش بدنش را در حمام می شوید و پدر را به این مراسم راهی نیست).
image 2
image 2
image 2

image 2

Image 2


فیلم نمایش مسیر ترک خوردن کلیت یکپارچه ی اقتداریست که تا پیش از این  به عنوان یگانه منبع قدرت و تعقل، تضادها را پنهان می کرده ، منافع و اولویت ها را تشخیص می داده و مرجع ارزشگذاری ها بوده است: حاکمیتی که می خواهد اتوریته ی خود را حفظ کند - هر چند با نیتی خیرخواهانه - بی خبر از آنکه فروریختن شیشه ها و تاریک شدن چراغ رابطه ها چندیست که شروع شده است (image 3) و مسله ی تجاوز و تبعات آن فقط حفره ها و شکاف های رابطه ی پدر با اطرافیانش (الیزا، همسرش، معشوقه اش) را آشکار می کند و به سطح می آورد. پدر بعد از تجاوز به واقعیاتی پی می برد که تا پیش از این نمی دانسته و مجبور می شود شکاف هایی را ببیند که تا پیش از این به حضورشان پی نبرده بوده است (یکی از آنها تعجب اش از باکره نبودن دخترش و رابطه اش با دوست پسرش است و اینکه چرا دخترش او را در جریان این قضیه نگذاشته است).

Image  3

Image 3

او تا قبل از صبح واقعه - پدر- بوده است: مهربان و در خدمت دخترش و برنامه ریز زندگی آینده ی او، اما شروع آن روز - که با شکسته شدن شیشه همراه است - کم کم ترک هایی به کلیت یکپارچه ی شخصیت او وارد می کند و مشروعیت جایگاه او را زیر سوال می برد: رابطه ی او و معشوقه اش برای  الیزا آشکار می شود، الیزا متوجه می شود پدرش برخلاف آنچه تا به امروز شعار می داده دست به انجام کارهای غیراخلاقی هم زده است (و معتقد به این گزاره ی اخلاقی است که -مهم،هدف است-) و حتی می تواند آنقدر بی منطق بشود که به دوست پسر او تهمت بزند که حاضرنشده است به الیزا کمک کند. و فراتر از اینها سوال های دیگری هم برای ما - شاهدان تنهایی های او- ایجاد می شود: چرا رابطه ی او و همسرش به این روز افتاده است؟ در ابتدا تصور می شد که بیشتر مشکلات از سوی همسر بیمار مرد است اما درپایان می توانیم به این گزاره شک کنیم و بپرسیم مرد تا چه حد مقصر بوده است؟ آیا این رابطه به خاطر نفع شخصیه ی والاتری که از سوی مرد تشخیص داده شده نابود نشده است؟  آیا همین میل شخصیه ی اکنون او برای فرستادن دخترش به انگلستان، پیشتر به نحو دیگری درباره ی رابطه ی مرد و همسرش رخ نداده به نحوی که زن مجبور شده مدام تبعیت کند و امروز درجه ی نفرت به  جایی رسیده است که به مرد اجازه ی ورود به اتاق خواب را هم نمی دهد؟ یا درجایی دیگر که می فهمیم سال ها قبل او باز هم از طریق سفارش و رابطه های رانتی از سربازی معاف شده است….آیا این سنگ زدن ها، شیشه شکستن ها و تجاوز به دخترش یک  انتقام نیست؟ انتقام حقی پایمال شده یا قانونی نادیده گرفته شده توسط مرد؟ (سکانس به پارک رفتن پدر و متی، پسر معشوقه اش می تواند پاسخی برای این سوال و یافتن علت و مسبب این سنگ پرانی ها و مزاحمت ها باشد: والدین دو کودک درباره ی احترام به قانون بحث می کنند که متی به پسری که قانون را رعایت نکرده سنگی پرتاب می کند (image 4). پسر شاهد نادیده گرفتن حقی ست که قانون به کسی اعطا کرده است و حالا که پایمال شدن آن را می بیند و البته امیدی هم به دادخواهی از سمت کسی را ندارد، خود سنگ را بر می دارد و پرتاب می کند.

Image 4

در سکانسی در اداره ی پلیس  دختر قرار است از بین متهمان فرد متجاوز را شناسایی کند. او وارد اتاقی می شود و از پشت شیشه در مقابل صفی از ۴ متهم قرار می گیرد (image 5). در منتهاالیه تصویر ودر سمت راست چهره ی پدر الیزا را هم می بینیم که انعکاس آن در شیشه افتاده است و گویی که او نیز در صف متهمان قرار دارد. در مقابل رابطه ی پدر و دختر، رابطه ی الیزا و مادرش در جریان است که رها از چارچوب ها و منطق های پدر است (مادر اعتقادی به زدن میله پشت پنجره ها ندارد و دخترش را مجبور به انجام کاری نمی کند) فصل شستن دختر در حمام که درشمایل یک تصویر آیینی ست در حالی برگزار می شود که پدر را در آن راهی نیست (image 6).

Image 5 

Image 6

در ابتدا دختر - هر چند با اکراه - اما مطیع برنامه های پدرش است اما در پایان است که علنا او را بابت رفتارهایش بازخواست می کند و به او اجازه ی دخالت در تصمیم گیری های زندگی اش را نمی دهد. او در پایان راهی ندارد جز کنار آمدن با حفره هایی که در جایگاه مقتدر پیشین او ایجاد شده است یا قبول حرف همسرش که: دیگه وقتش بود که بری.


۲
فیلم خیلی زود شروع می شود: شیشه ی خانه با پرتاب سنگی شکسته می شود، پدر در تعقیب مجرم، چهره ی محو پسری را می بیند که پشت عبور قطاری گم می شود و بلافاصله بعد از این، تجاوز به دختر و همه ی این ها در ۱۰ دقیقه ی ابتدایی فیلم رخ می دهد. جهت گیری فیلم درادامه است که فیلم مونگیو را با روایت های دیگری که حول مسله ی تجاوز می گذرد متفاوت می کند: انصراف عامدانه ی او از نمایش یک روایت پلیسی - کارآگاهی. پدر از همان ابتدا با مراجعه به پلیس، پیگیری پرونده را به آنها می سپارد و درعوض وارد کنش با دخترش می شود برای راضی کردن او برای حضور در امتحان. مونگیو ترجیح می دهد به جای نمایش تلاش های پدر برای یافتن متجاوز یا ستاندن انتفام شخصی، وارد رابطه های جزیی تر او با اطرافیانش شود و به کمک نوع خاص قاب بندی هایش آنها را دیگرگونه روایت می کند. فیلم پر است از قاب های دونفره (تصویر۲) که در فضاهای تاریک و بسته می گذرند (در ماشین، در راهروهای باریک یا در اتاق های تنگ) به نحوی که بدل می شوند به نقطه گذاری هایی که نوع رابطه ی پدر را با آدم های اطرافش کیفیت گذاری می کنند. اگر در طول فیلم این دیدارها در چنان فضاهای بسته ای می گذرند اما در دو دیدار نهایی فیلم که پدر با دختر و معشوقه اش دارد فضاهای تاریک در افراطی ترین شکل خود هستند: رنگ غالب صحنه سیاه است و فقط چند لکه ی نور کم رمق از گوشه و کنار به چشم می خورد ( صحنه ی دیدن دختر) یا چند شمع کوچک که از تاریکی مطلق شدن صحنه جلوگیری کرده اند (در دیدار معشوقه اش). تنها در روز پایانی و کنار آمدن پدر با خواسته های دخترش و درک کردن نیازهای معشوقه اش است که این فضاهای بسته جای خود را به مکان های وسیع تر با نور محیطی فراوان می دهد.

۳
در مقایسه با فیلم های فرهادی می توان گفت فارغ از شباهت های فرمی و تماتیک، آنچه آن ها را از هم جدا می کند تفاوت زمانی و پرسپکتیوی نگاه دو فیلمساز است: مونگیو داستان چگونگی شکست ساختارهای کهنه را (در قامت پدر) نشان می دهد و به استقبال سست شدن سازوکارهای فاسد جامعه اش ( از پلیس تا سیاست و طبابت ) و متزلزل شدن جایگاه نمادین - پدر- می رود و امیدوار به دختران و پسران جوان جامعه اش هست که ترجیح می دهند که بمانند و خود زندگی شان را تجربه کنند. مونگیواز لحاظ زمانی تاخر دارد به سینمای فرهادی که در چهارشنبه سوری و جدایی حالا داستان دوران پس از فقدان اقتدار را بازگو می کند و آشفتگی حاصل از شکاف در جایگاه نمادین پدر را نمایش می دهد و البته پایانی بر این سرگشتگی ها نمیابد.





Comments